![[Indekso]](bildoj/indekso.gif)
![[Instrukcio]](bildoj/kovrilo.gif)
Antaŭ ol prezenti la plej ofte uzatajn
sistemojn, ni konsideru plurajn karakterizaĵojn, atentindajn ĉe
aprezado de tiuj sistemoj. - I. Inversigeblo
- la
transskribo estu unusence malĉifrebla per laŭeble formala
procedo (algoritmo).
- II.
Disponeblo
- la signoj de la
kodanta alfabeto estu disponeblaj al sufiĉe granda grupo de la
uzantoj; ideale estus ĉion esprimi nure per la 7-bita Askio.
- III. Akcepteblo
- la
transskribo ne uzu signojn, kiuj povas havi specialan funkcion (ekz-e oni ne uzu stirsignojn, kio malfaciligus datumtransmeton --- tial
malrekomendindas la Askiaj kodonoj
0--32; neliterajn signojn, kio malebligus la uzon de la
transskribo en identigiloj).
- IV. Estetiko kaj legeblo
- la transskribo estu facile
legebla per "la nuda okulo" kaj ne tro deviu de la internacia
signifo de la uzataj signoj.
- V. Ŝparemo
- la transskribo
estu laŭeble kompakta kaj rapide traktebla.
- VI. Pounua
interrespondo
- --- oportunas por iuj algoritmoj; ekz-e ĉe alkadrigo de teksto, aŭ se oni uzas
funkcion, liverantan la
komencliteron de vorto (se la litero estas transskribita per
"^s" aŭ per "s^" aŭ per sx, oni
riskas ricevi nur "^" aŭ "s", kio estus
eraro). Same dezirindus havi majuskligan funkcion.
- VII.
Plurlingvismo
- en iuj tekstoj oni bezonas literojn de
diversaj naciaj alfabetoj samtempe kun tiuj de Esperanto (ekz-e
en vortaro, lernolibro, por dokumenta indiko de la propraj
nomoj, en alilingvaj citaĵoj ktp).
Tiuj postuloj estas
inter si malfacile akordigeblaj, kaj ilia rolo varias en
diversaj aplikoj; tial ni havas diversajn sistemojn:
-----------------------------------------------------------
Esperante | ĉ | ĝ | ĥ |ĵ | ŝ | ŭ | eĥoŝanĝo ĉiuĵaŭde
------------+----------------------------------------------
1) ch-stile |ch | gh| hh|jh| sh | u |ehhoshangho chiujhaude
2) c>-stile |c> | g>| h>|j>| c> | u> |eh>os>ang>o c>iuj>au(de
3) c^-stile |c^ | g^| h^|j^| c^ | u^ |eh^os^ang^o c^iuj^au^de
4) ^c-stile |^c | ^g| ĥ |^j| ^c | ^u |e^ho^san^go ^ciu^ja^ude
5) cx-stile |cx | gx| hx|jx| cx |w, ux|ehxosxangxo cxiujxauxde
6) cx-stile |cx | gx| hx|jx| cx |w, ux|ehxosxangxo cxiujxavxde
7) xyq-stile|cc | q | x |y | ss | w |ssanqiqo, kawccuko
1) La transskribo Fundamenta
aperis jam en la "Unua
Libro", kaj oficialiĝis en la "Fundamento": oni anstataŭigas la
ĉapelon je h metata post
la bazan literon. Tiu solvo estas la plej naturisma kaj konforma
al (IV); ekz-e charlatano, shipo; malpli bone
aspektas ghentila, ghis ktp, kie h esprimas
ĝuste la malon de sia rolo en la itala kaj franca; sed tion
sekvigas la sistememo, kiu ja ankaŭ estas afero estetika. Tamen
la plej grava malavantaĝo de la Fundamenta transskribo estas la
manko de inversigeblo (I): senchava,
flughaveno, longhara, vojheĝo, seshora
ktp postulas
kroman dividstrekon --- aŭ iĝas konfuzeblaj kun senĉava, fluĝaveno lonĝara, voĵeĝo,
seŝora.
Tamen dividstreko probable ne estus uzebla en
la nomoj propraj: ĉu oni skribu Waring-hien, Eic-h-holz
ktp? 2) La transskribo c>-stila
estas
speciala kazo de la askiigo
prezentita en la Sud-Eŭropa tabelo.
Ĝi estas interesa en mikslingvaj kuntekstoj, sed por prezenti
ĉeftekston en Esperanto ĝi ne estas oportuna. 3) La
transskribo c^-stila
ŝovas la ĉapelon post ĝian literon; la
postuloj (I, II, V) estas plenumitaj, sed ne (III) --- ekz-e, en
PASCAL kaj en C la ĉapelo estas operacisimbolo, do neuzebla en
nomoj. Ankaŭ estetike (IV) la
dishakitaj vortoj kia "s^ang^ig^i" aspektas aĉe.
Konsiderinda avantaĝo de tiu maniero estas, ke en la tre
disvastigita Usona versio de ISO-kodo (Askio) la ĉapelo situas post ĉiuj
ĉefliteroj; do, la c^-stila transskribo konservas la ĝustan
alfabetan ordon, kio estas utila por kelkaj aplikoj (ekz-e, por
la kompilado de leksikonoj; tamen oni ne forgesu majuskligi
ĉiujn literojn de la komparataj vortoj). Tia transskribo estas
oportuna por Letrikso kaj similaj
sistemoj, kie la supersigno estas atendata post la litero, ekz-e
"c^^". 4) La transskribo ^c-stilaj
ŝovas la
ĉapelon maldekstren de ĝia litero; la mankoj estas tiuj samaj,
kiel en la ĵusa kazo, kvankam la antaŭmetita ĉapelo havas
plurajn avantaĝojn: la tajpistoj estas kutimiĝintaj tajpi la diakritilojn (situantajn sur la senpaŝaj klavoj)
antaŭ la litero; komence de la vorto, ekz-e en
"^sanco", la deŝovita ĉapelo iom malpli ŝokas la
okulon; kaj plej grave, tia transskribo taŭgas por la vaste
uzataj kompostiloj Teĥo kaj Lateĥo (vd Teĥan makroon). Por ankoraŭ
malpliigi la malagrablan efekton de dishakado iuj uzas
"<" anstataŭ la ĉapelon: "<san<gi<go,
ka<u<cuko". --- En pres'arto la ^C-stilo povus solvi
la problemon pri majuskloj, ja
ilia ĉapelo normale postulas kroman interlinian nivelon:
^Ciu ĉapelita ĉeflitero havu la ĉapelon ŝovita
antaŭen. ^Ciu etlitero retenu la ĉapelon surkape. ^Sovu la
ĉapelon de ĥ super ĝian genuon.
(La ĉefliteroj normale aperas vortkomence, do la
malagrabla dishakado maloftas; similan sistemon uzas la grekoj.)
5,6) La transskribo x-stila (cx-stila)
similas la
Fundamentan, sed anstataŭ hon oni uzas ne-Esperantan
literon x (kaj eventuale w). Tiu stilo
plenumas ĉiujn postulojn, escepte la estetikan (IV): la
kunmetaĵoj cx, gx, jx, sx
aspektas tre nekutime. Sed ĝuste tiu ekzoteco estas
avantaĝo: ni ne konas nacian lingvon, en kiu tiaj kombinoj estus
uzataj (escepte la Romajn numeralojn kun CX=110), sekve tiu
sistemo rekomendindas kiam oni bezonas trakti mikslingvan
tekston (ekz-e, prozo en Esperanto kun citaĵoj el la franca);
bedaŭrinde, kaj aw, kaj ux estas tre eblaj en
la naciaj lingvoj (ekz-e la anglaj "law, auxiliary", la franca
"beaux yeaux"). Oni povus uzi ŭ="vx", aŭ duobligi ĉiujn
fonttekstajn iksojn (kiel oni faras pri la citilo en programlingvaj signoĉenoj).
Alia avantaĝo de x-stilo estas, ke la leksikografia ordo, kiun
ĝi estigas, preskaŭ ideale respondas al tiu de Esperanto:
aj, ajl, ajn, ajug, ajut, ajx, ajxur...
Kp tiujn samajn radikojn en la h-stilo: aj, ajh, ajhur, ajl, ajn, ajug, ajut.
Pro tiu eco la x-stilo estas speciale rekomendinda por
perkomputila kompilado de vortaroj. (La ordo estas
preskaŭ, ne tute tiu de Esperanto, ĉar post x
situas ankoraŭ unu nia litero, z. Sekve imageblas
la kombinaĵoj cz, gz, hz, jz, sz
kiuj rompas la ordon: miszorgi, frekvenczono,
viczebro; tiel anstataŭ la ordo ŝargzono, ŝarĝzono
rezultas sxargxzono, sxargzono.) 7) La transskribo
xyq-stila
uzas ne-Esperantajn literojn [Gocs85]. Bedaŭrinde, en la universale
disponebla literaro estas nur 4 tiaj kromliteroj, sekve por 2
literoj de Esperanto necesas trovi alimanieran prezenton. Do, la
postuloj II kaj III estas plenumitaj, la postuloj I, VI, VII ---
ne, pri V kaj VI oni juĝu laŭ sia gusto. Certe mankas
inversigeblo (I); ekz-e en transskribo,
kirasssranko, misssanco, vicccefo.
Evidente, por
diversaj aplikoj oni havos malsamajn preferojn. Eĉ en unu sama
fontteksto de ĉi tiu Leksikono ni uzas unu sistemon por la proza
parto, kaj alian en la "Askiaj" programfragmentoj.
Vd ankaŭ [FU92, Weichert87].
Rim. Kvankam tio ne rilatas rekte al komputiko, jen
kiel aspektas la supersignitaj literoj en la "Esperanta Morsa
Kodo":
ĉ - . - . .
ĝ - - . - .
ĥ - . - - .
ĵ . - - - .
ŝ . . . - .
ŭ . . - -