Transskribo de la literoj rusaj

Estas pli ol 20 manieroj latinigi rusajn tekstojn. Unu el ili (preskaý nekonata en Rusio) estas normo de ISO:

ISO 9-1986 (E). Documentation --- Transliteration of Slavic Cyrillic characters into Latin characters. 1986-09-01.

Ni ne povis konsulti ties duan eldonon:

ISO 9:1995 (E). Information and documentation --- Transliteration of Slavic Cyrillic characters into Latin characters. --- Slavic and non-Slavic languages. Edition: 2 (monolingual). --- 13 p.

En ći tiu verko ni uzas esence similan transskribon, adaptitan al la signaro Latina-3. La ći-suba tabelo prezentas literojn rusajn en la klasika fasono, en kursivo, en nia transskribo per la Latina-3 (la kolumnoj "l3") kaj en la ISO-transskribo:

[Tabelo
kaj ćiuliteraźo]

La teksto sub la tabelo konsistas el telegrafa testo, entenanta preskaý ćiujn literojn rusajn, krom la literojn ë kaj ě (kiujn la telegrafo ial ignoras); ilin prezentas la sekva vorto (sěëm, "depreno").

La rusaj esperantistoj plej ofte uzas pli fonetikan transskribon:

e=je ; ë=jo ; ç=ţć ; ě=' ; í=j ; č=e ; ű=ju ; â=ja

Tio donas tre proksimuman ideon pri la fonetika valoro de la rusaj literoj (atentu, ke en tiu sistemo la litero "j" post konsonanto plej ofte indikas nur ties moligon: en Vanja, bitj, menju respondaj al niaj Vanâ, bití, menű, tute ne estas fonetika [j]; sed silabkomence "j" efektive estas prononcata: linija, jug --- kp niajn liniâ, űg).

Por ebligi la uzon de rusaj variablo-nomoj en ne-asimilita programlingvo mi iam proponis askiigon per nuraj literoj anglaj:

Pokrovskij S. B. Ob izobraźenii russkiś tekstov latinskimi bukvami. // Programmirovanie. 1978. N-ro 1. P. 64-73.

Tiu sistemo kunhavas la komunaźon de la du supraj transskriboj, krom j. Por la prezento de la ceteraj literoj rusaj estas du stiloj: unu kompleta (dulitera), kaj unu reduktita (kunteksta). En la kompleta stilo la sekvaj kombinoj respondas transskriboj per la Latina-3:

ë: jo
ź: zh
j: ji (kp í)
ś: q (kp la transskribon de esperantlingva ś en Ćapelilo)
ć: ch
ţ: sh
ç: x (kp la transskribon ćinan)
ě: yh
í: jh (kp j)
č: eh
ű: ju
â: ja

La reduktita stilo tre similas la stilon de la rusaj esperantistoj: en ři oni povas redukti ji aýjhal simpla j se respektive

la tujsekva signo post ji ne estas vokalo a, i, o, u kaj la źusantaýa signo ne estas konsonanto; tial eblas la transskriboj maj, kojka, Jemen, sed ne eblas redukto en jiod, majior;
la tujsekva signo postjhne estas vokalo a, i, o, u kaj la źusantaýa signo estas konsonanto; tial eblas la transskribojpisjmo, Obj, sed ne eblas redukto en kanjhon, solovjhi.

Do, la ekzempla teksto en tiu transsliterado aspektas jene:

V chaxaq juga zhil-byl citrus - da, no faljshivyj ehkzempljar. Syhjom.

La artikolo entenas programeton por aýtomata rerusigo de tiel transliteritaj tekstoj; fojfoje ři estas uzata en retpoţta komunikado per 7-bita Askio. Tamen en la nuna eldono de la Komputika Leksikono, konsiderante disponeblon de la 8-bita Latina-3, ni preferis fari pli simplan senkuntekstan sistemon kun pounua interrespondo.

La kodo KOI-8

Ři entenas Askion kaj la literojn rusajn; se vi bezonas kromajn literojn de aliaj slavaj alfabetoj Cirilaj, vd ISO-IR-111 će ECMA-registro, kiu konformas al KOI-8 en la literaj zonoj:

[Signaro ISO-IR-111]

El ćiuj kodoj por la literoj rusaj, la kodo KOI-8 estas la plej askieska: en ři la literoj rusaj okupas la kodpoziciojn, simetriajn al siaj ekvivalentoj latinaj (laý transskribo pola-germana); tamen la rusaj ćefliteroj sekvas la etliterojn.

Ekz-e la rusaj aA havas la kodonon 16uC1, 16uE1 --- kp la Askiajn Aa će resp. 16u41, 16u61; la rusaj vV situas će 16uD7, 16uF7 --- kp la AskiajnWw(kun la aldono de la oka bito, t.e. plus 16u80). Tio neniel respondas al la ordo de la rusa alfabeta (la unua rusa litero en KOI-8 estas ne A sed ű), tamen eć post la amputo de la 8-a bito la Askia teksto restas iel-tiel legebla. Ekz-e la ći-supra modela frazo iřas

v ^A]AH JUGA VIL-BYL CITRUS - DA, NO FALX[IWYJ \KZEMPLQR. s/#OM.

Tial oni iam nomas la kodon RUSCII

Tre kompletan TTT-pařon http://www.nagual.ru/~ache/koi8.html pri KOI-8 verkis angle Andrey A. Chernov (Andrej Ćernov).

La ćefaj normigaj dokumentoj pri KOI-8:

Registration of a Cyrillic Character Set, KOI8-R standard definition (RFC1489)
KOI8-R description en POSIX WG15 character set collection
ASSIGNED NUMBERS, KOI8-R registration as official MIME name (RFC1700)
Nove registritaj signaroj el IANA (KOI8-R ankaý troveblas tie)
IBM registris la signaron KOI8-R kiel Code Page 878.

Testo pri maltranskribo (por la KOI8-reřimo):

V ćaçaś űga źil-byl citrus --- da, no falíţivyj čkzemplâr. Sěëm.
V ĆAÇAŚ ŰGA ŹIL-BYL CITRUS --- DA, NO FALÍŢIVYJ ČKZEMPLÂR. SĚËM.